Mauritshuis, HoloLens technologie bij Saul & David
door op 21-01-2020 11:36CASEInnovatie

Hoe het Mauritshuis schilderkunst onder de aandacht brengt met augmented reality

Tijdens de Cultuurmarketing inspiratiemiddag tech & marketing op 19 september 2019 vertelde Ivo Hoekstra hoe het Mauritshuis de schilderkunst van o.a. Rembrandt en Vermeer verbindt met digitale technologie. In dit artikel lichten we drie cases uit waarin het Mauritshuis experimenteerde met augmented reality om kunstwerken van oude meesters in een nieuw daglicht te plaatsen. Lees meer over de HoloLens, Meet Vermeer en de Rembrandt Reality-app, en de lessen die Mauritshuis leerde van deze projecten.

Het Mauritshuis is sinds 1822 een museum in het historische centrum van Den Haag. Het museum is gevestigd in de voormalige woning van graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen. De collectie bestaat uit schilderijen van Hollandse en Vlaamse meesters uit de zeventiende eeuw.

Ivo Hoekstra, Digital Media Producer bij het Mauritshuis, vertelde tijdens de inspiratiemiddag over de verschillende technologische projecten die het museum de afgelopen jaren initieerde. Als het museum een verhaal niet met reguliere media kan vertellen, wordt technologie ingezet om het verhaal aan te vullen. “De projecten zijn ook bedoeld om laagdrempeliger te zijn. Het is een manier om onze mooie verhalen te delen, en het maakt niet uit hoe mensen die ontvangen.”

Ervaar de verborgen verhalen achter Rembrandts schilderijen

Het Mauritshuis startte in 2015 een onderzoek naar de herkomst van het schilderij ‘Saul en David’ van Rembrandt van Rijn. Het schilderij blijkt als een lappendeken aan elkaar genaaid te zijn. Ooit is het schilderij met twee figuren in twee stukken gesneden, mogelijk om het als twee losse Rembrandts te verkopen. Later zijn de twee delen weer samengevoegd, maar aangezien er stukken doek ontbraken is de compositie niet meer zoals Rembrandt deze bedoeld had. Hoekstra vertelt dat het onderzoek veel data opleverde. “De vraag was vervolgens hoe we dit verhaal het beste konden vertellen aan de bezoeker.”

Projectie over de werkelijkheid

Bezoekers moesten in een zo kort mogelijke tijd de kans krijgen om op zaal de antwoorden op de raadsels achter ‘Saul en David’ te ontdekken. “Hoe meer je in een multimediatour stopt, hoe minder je naar het echte werk zelf kijkt,” vertelt Hoekstra over de afweging om dit met digitale technologie te doen. “Hoe gaaf zou het zijn als je gewoon door een bril naar het werk kunt kijken en daarmee het verhaal kan vertellen? Het publiek snapt zo wat er in al die jaren met het schilderij is gebeurd.”

De HoloLens, een augmented reality-bril van Microsoft, maakte dit mogelijk. Met de bril wordt een virtueel beeld over de werkelijkheid geprojecteerd. Bezoekers kunnen zo zien hoe het schilderij in de loop der eeuwen is veranderd. “Het mooie van de HoloLens is dat je naar het werk kunt blijven kijken, maar toch de diepgang van het verhaal erachter meekrijgt.”

Een nieuwe manier om naar kunst te kijken

Hoekstra is positief over de samenwerking van het Mauritshuis met Microsoft. “Als je als culturele organisatie met technologie aan de slag gaat, moet je het ook hebben van partners die een deel van de kosten kunnen dragen.”

Van tevoren was bekend dat de beeldkwaliteit van de HoloLens niet perfect zou zijn. Dat zou namelijk te veel rekenkracht vragen. In de praktijk bleek het weinig uit te maken. “Omdat het een gemengde ervaring was van beeld en geluid, had niemand er last van,” zegt Hoekstra over de feedback die het museum van de eerste bezoekers kreeg.

Hoewel het bezoekers vrij stond om met de bril op naar het schilderij toe te lopen en alles van dichtbij te bekijken, bleven zij juist doodstil staan. Dat had het Mauritshuis niet verwacht. “Het creëerde echt een ‘wauw-effect’. Mensen zijn het niet gewend om op zo’n manier naar kunst te kijken.”

Meet Vermeer: Alle werken van Vermeer in één tentoonstelling

Het schilderij Meisje met de parel’ van Johannes Vermeer is het bekendste werk in de collectie van het Mauritshuis. Het museum zou, net als Vermeerfans van over de hele wereld, het liefst alle werken van Vermeer in één tentoonstelling onderbrengen. Dit is in de praktijk echter niet mogelijk: de 36 schilderijen zijn verspreid over verschillende openbare en privécollecties. Van sommige schilderijen is de conditie te slecht om te reizen. Bovendien zijn de werken grote publiekstrekkers en kunnen ze daarom niet zomaar gemist worden.

Om toch alle schilderijen bij elkaar te krijgen, werkte het Mauritshuis samen met Google Arts & Culture en de zeventien instellingen in Europa en de Verenigde Staten die één of meerdere Vermeers in bezit hebben. Dit resulteerde in het project ‘Meet Vermeer’ (Ontmoet Vermeer): een online tentoonstelling over het oeuvre van Vermeer in augmented reality. Zo hoeven mensen niet meer de hele wereld rond te reizen om alle Vermeers te zien. “Door AR is het een museum op pocket-formaat.”

Werken met partners van over de hele wereld

Het museum was al jaren in gesprek met Google om een gezamenlijke manier te vinden waarop ze alle werken van Vermeer konden samenbrengen. “Vaak zoeken wij partnerships op om het voor ons mogelijk te maken,” legt Hoekstra uit. Door samen te werken met Google, kon iemand worden betaald die fulltime aan dit project werkte.

Alle werken in de tentoonstelling ‘Meet Vermeer’ zijn ondergebracht in de app Google Arts & Culture. Alle zeventien culturele partners schreven mee aan de content voor op het platform en stonden toe dat de schilderijen in hoge kwaliteit aan de digitale tentoonstelling werden toegevoegd. “We hebben nu een uitgebreid platform met alle informatie over Vermeer en zijn daarmee een concurrent geworden van Wikipedia op het gebied van hoeveel informatie er over Vermeer te vinden is,” vertelt Hoekstra.

Samenwerking met YouTube Creators

De hele wereld kan nu kennismaken met Vermeers schilderijen. “Om ook een jongere doelgroep aan te spreken, hebben we hedendaagse kunstenaars en YouTube-creators gevraagd om content te maken of te schrijven over Vermeer.” Om er zeker van te zijn dat nieuwe doelgroepen ook daadwerkelijk werden bereikt, koos het Mauritshuis YouTubers met een grote achterban. Aan de hand van verschillende onderwerpen die met Vermeers schilderijen te maken hebben – waaronder het leven van Vermeer, de wetenschap achter zijn kleurgebruik en het onderzoek naar ‘Meisje met de parel’ – schreven of filmden zij unieke content voor op het platform.

Met ‘Meet Vermeer’ kunnen kunstliefhebbers van over de hele wereld kennismaken met het oeuvre van Johannes Vermeer. Zonder Google was dit niet gelukt. Hoekstra deelt wel een minpuntje: “Google deelt niet graag data en wij hebben dus geen idee wat het bereik van de app op dit moment is.” Wel is bekend dat de virtuele tentoonstelling bijna twee miljoen unieke paginabezoeken heeft opgebracht en wereldwijde media-aandacht genereerde in de eerste drie weken.

Kijk mee over Rembrandts schouder met Rembrandt Reality

Na de HoloLens en Meet Vermeer wilde het Mauritshuis de mogelijkheid onderzoeken om een schilderij tot leven te laten komen. “Nu was de vraag hoe je een werk nou echt van dichtbij kunt beleven.” Het project Rembrandt Reality maakt die ambitie mogelijk.

Het voornaamste doel van Rembrandt Reality is om de kunst dichter naar het publiek te brengen, in plaats van het publiek aan te sporen naar het museum te komen. Het museum zet zich samen met partner Nationale Nederlanden in om een nieuw en jonger publiek aan te spreken, tussen de 25 en 35 jaar. De veronderstelling is dat, hoewel deze groep niet vaak musea bezoekt, wel geïnteresseerd is in de kunst van Rembrandt. Omdat 2019 het Rembrandt-jaar is – de schilder stierf namelijk 350 jaar geleden – werd Rembrandt ook het thema voor het project.

Deelnemen aan de anatomische les

Bezoekers kunnen met de app virtueel in het schilderij De anatomische les van Dr. Nicolaas Tulp van Rembrandt stappen. Met augmented reality is het mogelijk om langs de personen op het schilderij te lopen en zelf de verhalen achter dit schilderij te ontdekken.

Voor de AR-ervaring werd het schilderij levensecht nagemaakt. Het Mauritshuis liet 3D-modellen maken van lookalikes van de personen op het schilderij door hen te fotograferen met 375 camera’s. Daarna werden ze digitaal gemodelleerd, zodat ze precies lijken op de figuren uit het schilderij.

Rembrandt on Tour

De lancering van de Rembrandt Reality-app vond plaats in de Waag in Amsterdam. Daar vonden in 1632 ook de anatomische lessen plaats die de inspiratiebron vormden voor Rembrandts schilderij. Daarna ging het Mauritshuis het land in om De anatomische les van Dr. Nicolaas Tulp onder de aandacht te brengen met Rembrandt on Tour.

Het hebben van een partner met een gemeenschappelijk doel is bij dit soort projecten erg belangrijk, vertelt Hoekstra. Voor Nationale-Nederlanden stond het delen van wat zij doen als partner van het museum centraal. “Wij vonden met name het aantal downloads belangrijk. Ik denk dat het goed is om vanaf het begin te zoeken naar een gezamenlijke richting die je op wil gaan.” Beide organisaties realiseerden hun eigen campagnes om de app te promoten. In de eerste drie weken werd de app al 10.000 keer gedownload en zijn de video’s al meer dan 100.000 keer bekeken.

Augmented reality krijgt een plek op zaal

Hoekstra vertelt over de toekomst van de drie projecten en of het museum meer met AR wil doen. “We zijn nu aan het kijken welke elementen we kunnen integreren in een multimediatour.” Tot nu toe wist het museum met de beide apps en de HoloLens nieuwe doelgroepen aan te spreken, maar Hoekstra verwacht niet dat jongeren nu massaal naar het Mauritshuis komen.

Hoekstra benadrukt dat het belangrijk is dat er voldoende draagvlak is in de organisatie om dit soort projecten te doen. In het Mauritshuis vormt AR een aanvulling op andere media. “Als je een vraagstelling hebt over een bepaald onderwerp wat je niet op een andere manier kan vertellen, moet je daar beginnen met het creëren van draagvlak. Kies dan voor technologie die daarbij past.”

Fotocredit: Mauritshuis, Den Haag